Përkthimi i Uliksit në shqip nuk ka qenë i lehtë. Për të janë dashur rreth 7 vite punë, shumë lexime dhe konsultime. Duke qenë një tekst tepër organik dhe i lëvizshëm, ka qenë i nevojshëm rikthimi i shpeshtë nëpër episode, sepse gjithmonë nxirrnin krye aluzione te reja, saktësime emrash e termash dhe hamendje mbi ambiguitete të ndryshme. Për mua ka qenë gjithsesi shumë ngushëllues përcaktimi i vetë Joyce-it, sipas të cilit ‘S’ka gjë që nuk përkthehet’.
Një punë e madhe është dashur me përkthimin e tri episodeve të para. Është njëlloj si të përkthesh simbolistët, meqenëse Joyce-i mëshonte shumë muzikalitetit në mënyrën e të shkruarit. Ka pjesë të veçanta që vetëm intuita të ndihmon dhe ky është basti që vë përkthyesi me veten. Pjesë të tjera për përkthim shumë të vështira kanë qenë episodi Sirenat, për nga thyerja prej partiture e narracionit, për nga vargëzimi informacionit letrar dhe anasjellas, kalimi në përshkrime prozaike të këngëve apo vargjeve. Shumë punë, veçanërisht leksikore me fjalorë, ka kërkuar episodi Lopët e diellit; pa një rilexim të letërsisë shqipe të shekujve të shkuar dhe pa konsultime me tekste të huaja të përkthyera hera-herës nga mjeshtër tanë të përkthimit, nuk të do të ishte fort i mundur.
Uliksi është një vepër që bart aluzione dhe referenca të panumërta. Për këtë arsye ishte mëse e nevojshme të rifshletoja shumë përkthime shqipe me vlerë, nga autorë të ndryshëm, përthimet e Nolit, P. Gjeçit, S. Luarasit, etj. Për konsulencë janë përdorur dhe përkthimi italisht Ulisse (ed Mondadori), përkthimi frëngjisht Ulysse, Edition Pléiade, Paris, me shumë shënime sqaruese, historike e letrare, nga grupi i drejtuar prej J. Aubert.
Puna përkthimore me këtë vepër nuk kaloi pa disa avari dhe aventura, herë shqetësuese, por dhe interesante. Disa prej tyre më rishfaqen më të pranishme në kujtesë këtë 16 qershor, kur bota letrare po përmend ende me afshe emrin e James Joyce-it. Jo thjesht për faktin se autori në fjalë pat lindur në 2 shkurt 1882. Porse në këtë datë, 100 vjet më parë, u botua Uliksi. U botua së pari në Paris, pra në ekzil, çka do ishte mandej një gjendje e përherëshme për autorin. Joyce-i hyn te autorët më ekziljetues në Europë.
“Sylvia Beach, pronare e librarisë, ku vinin e lexonin letrarët amerikanë ende pa një dysh në xhep, si Hemingway ende i ri, pa dëshpërimin e thellë të Joyce-it. Pas 9 vite pune me Uliksin, askush nuk merrte përsipër t’ia botonte këtë vepër, me famë qysh para daljes si Odiseja e shekullit XX. Atëherë, bashkë me Adrienne Monnier, vendosën të botonin një edicion të kufizuar, 1 mijë kopje, këtu në Paris. U bë çmos që vëllimin ta sillnin me tren nga Marseja, ku u shtyp. Sepse Joyce-i e donte në dorë pikërisht ditën e lindjes”.
Këto detaje m’i jepte George Whitman, pronari i mëvonshëm i librarisë amerikane Shakespeare and Co në Paris. George-i shihte nga dritarja përballë Notre Dame-in, në anën tjetër të Senës. E vuri gishtin mes një vëllimi kaba; dhe më ndiqte me sytë prej ketri, ju paraqita si përkthyesi shqiptar i Uliksit. Prej 5 vitesh punoja për të kryer këtë përkthim problematik. Ishte hera e parë që Uliksi sikur po vinte më në fund në shqip. Dhe se kjo sipërmarrje për mua nuk ishte më një aferë letrare, por një bast, pak i rëndë, me veten …
Arsyet e të cilit, George-i, asokohe 88-vjeçar, nuk m’i la kohë t’ja paraqes.
« Pa më thuaj si e ke zgjidhur homofoninë në këtë frazë: If others have a will, Anne hath a way”? George kafshoi buzën poshtë, me qesëndi të shtruar prej 83 vjeçari; donte variantin shqip të tradhëtisë bashkëshortore të gruas së Will Shekspirit.
“Të tjerët veç kërkojnë, por Ana ha, thuhej”!
Si ia shpjegova sa munda lojën e fjalëve shqip, George qeshi, u kollit, e shtyu pak më tej macen e zezë që rrinte ndanë. Futi dorën në xhep. Nxorri një kyç, të ngjashëm me atë që përmend Joyce te Episodi 1 i Uliksit.
Vëllimi origjinal Penguin books i Ulysses, që e përdorja për përkthimin, ishte goxha voluminoz. Tepër e vështirë ta mbaja faqen hapur, e ndërkohë të shtypja tekst. Kësisoj, një ditë m’u duk e drejtë t’i prisja fletët me brisk. E ta shtrija fletën dyst në tryezë, për lehtësi.
Ditën kur preva me brisk fletën e fundit nuk e mbaj mend qartë. Por e kam ende në kokë sesi, çastin kur, vite më pas, shtypa fjalën e fundit, të famshmen “Po” të monologut përmbyllës të Molli Blumit. Pas 900 faqeve pune me monologë të brendshëm, zëri im vetjak më tkurrej drejt rropullive … Por, për fat, të keq a të mirë, natyra e urren boshllëkun, sikundër e thekson zoti Blum në libër. E tash duhej nisur puna për ta përcjellë këtë punë drejt materializimit në shyp.
Ditën kur Ministria e Kulturës më atribuoi në 2004 çmimin Penda e argjendtë, “për përkthimin e Uliksit, si një ndihmesë e vyer për të përcjellë te lexuesi shqiptar frymën dhe emocionet e një teksti të vështirë, me një gjuhë të pasur e të zhdërvjellët, duke kapërcyer me sukses probleme stilistikore të mjeshtrit të prozës moderne” më kujtoi veç peripecitë e botimit:
Tratativat me botues të ndryshëm në Tiranë, gjatë kohës që ende përktheja, po dështonin dita ditës. Secili prej tyre e merrte me afsh idenë e botimit të Uliksit për herë të parë. Por, me kalimin e javëve, shkaqe financiare, pikëpyetje, komplikime rreth këtij investimi, i bënë disa botues të tërhiqeshin gradualisht. Pas 6 vite ecurie më këtë përkthim, pasiguria e mundësisë për botim shtohej. Ankthi nuk është term aq i tepruar në këtë rast, sidomos kur për vijim:
“Unë nuk do ta jap kurrë të drejtën për botime të veprës së gjyshit tim në territor shqiptar! Me të është abuzuar!”
Këtë përgjigje të nipit të Joyce-it, Stephen Joyce, trashëgimtar i James Joyce Estate, lexova i rrënuar në Montparnas, ku shpresoja ta kontaktoja mbajtësin e së drejtës. Më tej, ai theksonte se ishte në dijeni për përkthimin “pirat” e me “cilësi të dobët” në shqip të romanit tjetër të gjyshit, “Portreti i artistit”.
Asnjë sqarim apo orvatje për arësyetim më të nuk ishte e mundur. Më vonë, më shpaluan dhe detaje lidhur me karaterin ca nopran e tekanjoz të nipit të autorit mitik.
“Ka kërkuar një honorar marramendës vetëm për një fragment nga Joyce në antologjinë e poezisë moderne irlandeze; sa na u desh ta linim vendin e Joyce bosh, për protestë”, më sqaronte Noreen Rice, duke darkuar në Tyrone Guthrie Centre, në perferi të Dublinit. Në këtë Qendër të autorëve dhe përkthyesëve, ndodhesha i ftuar si translator-in-residence, nga Irish Writers Center, në vitin 2000. Aty dhe vazhdoja punë me përkthimin, si dhe për kontakte me specialistë të veprës së Joyce-it.
Endjet e mia nëpër Tiranë, në kërkim të gjetjes së zgjidhjes drejt botimit, u bënë përditshmëri. Derisa një ditë ja sqaroja këtë preokupim Ismail Kadaresë, në restorant Piazza. Dija që Kadare kishte kontakte direkte me nipin e Joyce-it, pasi qenë takuar në një ekspozitë në Paris.
“Në radhë të parë ju duhet të më jepni disa pjesë të përkthimit t’i lexoj, të di ç’keni bërë”, tha autori i njohur. “Veçanërisht atë kapitullin, ku ai e sheh qytetin nga sipër, janë marrë shumë kritikët më të …”
Dy javë më pas, shkrimtarin dhe zonjën e tij i ndesha përballë në kënd të kafe Florës. Bashkë me botuesin e tij, që eshoqëronte, kishte blerë një qilim të ri. Ndërsa do futeshin në makinë, ai kërkoi në xhep letrën që më kish premtuar për nipin e famshëm.
“Sikur s’janë marrë shumë me rolin e qilimit në letërsi”, tha me nënqeshje.
Me modesti pak false, i bëra të ditur që njihja të paktën një rast, ku ai objekt është subjekt i një novele të shkëlqyer, The figure in the carpet të Henry James-it. Pasi më uroi me një “bonne chance », unë e lexoja ende rrugës, me eth, protestën e matur, që ai i drejtonte Stephen Joyce-it.
Disa muaj të tjerë do të shkonin kësisoj, derisa të arrija të prekja realisht me dorë kopjet e para të Uliksit shqip, në një shtypshkronjë diku pas Maternitetit në Tiranë. Kjo situatë, si e rrjedhur direkt nga Episodi 15 i librit, që zhvillohet pikërisht në maternitetin e Dublinit, u bë promovimi i parë, kryekëput personal i atij mundi e asaj pune. I përkulur anash rotativave, preka e mbajta në dorë kopjen e parë … Atë moment e kisha paramenduar shumë herë, imazhi nuk më ishte fort i huaj. Buzëqeshjen e atij çasti nuk e kam gjetur me kurrë njëlloj. Por m’u përsërit disi, vite me pas: pasi kisha kryer Masterin në filozofi, me temë « Uliksi, gramafoni që këndon heshtjen », në Universitetin Paris VIII në Francë. Aty, profesoresha ime dhe njëkohësisht bashkëpërkthyese e versionit të ri të Uliksit në frëngjisht, Tiphaine Samoyault, më dedikoi, si « mes kolegësh », botimin Ulysse në Folio Gallimard, që sapo kish dalë asokohe.
Psikologjia i jep nuanca nevroze pranisë së ideve fikse. James Joyce, që refuzonte kategorikisht kategoritë psikanalitike, besoj nuk do e përçmonte “fiksimin” tim të hershëm për të sjellë një ditë Uliksin në shqip.
Sepse fiksimi im ishte më në disnivel me vetë këtë kryevepër. Vepër e cila ecën mbi dy shina të thjeshta, por të shtruara mirë: së pari, te bindja se historia e botës, e njerëzimit është në fakt historia e vetë fjalës, e vetë gjuhës që e bart dhe e transmeton; e së dyti, romani për herë të parë bazohej tërësisht mbi një mekanizëm të thjeshtë, të pranishëm te ne të gjithë: te monologu i brendshëm. Për herë të parë letërsia bënte kubizëm: narracioni, aspak linear, ndërtohej me copëza, me ndjesi, me kujtime të befta, me memoire të atypëratyshme. “Joyce nuk ka shkruar mbi diçka, por ka shkruar vetë diçkanë!” Ky përcaktim lakonik i Beckett-it, tregonte se Joyce kishte ndryshuar rrënjësisht mënyrën e të shkruarit. “
“Ai, dhe sidomos Becketti, ka nisur t’i gërryejë letërsisë thelbin e saj kahmoti: narrativen”, ma përcaktoi piktori Mustafa Lamaj, teksa diskutonim raportin pikturë-letërsi.
“Gjithë këto historira kot më kot, kur vetë jeta del e tepron”. Kështu e çonte dhe më larg penelin personazhi i Beckett-it në vitet 60-të. Frazë që “zbulon” sa e zorshme mbetet arritja drejt një imazhi të thjeshtë, modest, por elementor, preciz! … Që jeta doemos duhet jetuar, porse ta ngresh atë në imazh sublim i jep jetës realisht kuptim. Dhe e bën tamam një sensibël, sipas filozofit. Sepse veç ajo transmetohet.
Kësisoj, ajo fraza egotiste e Joyce-it, ndaj oponentëve e skeptikëve: -Nëse Uliksi nuk vlen të lexohet, jeta s’vlen të jetohet! Më shumë sesa rivendikim patetik mbi veprën e vet, kjo shprehje ngjan vula e autorit që, për ta shkruar, e ka vënë lëkurën e tij mbi tavolinë!
